حق انتفاع عبارت است از بهرهبردن از عین مال یا منافع آن که به دیگری تعلق دارد.
عین مستاجره جهت انتفاع یعنی چه؟ در تعریف حقوق مدنی، انتفاع به حقی گفته میشود که به موجب آن، فرد میتواند از عین مالی که برای دیگری است یا مالکیت مشخصی ندارد، استفاده کند.
در انتفاع، شخص صاحب مال نمیشود و منافع آن نیز متعلق به شخص دیگری است و فرد منتفع در حقوق تنها میتواند از آن استفاده و بهرهبرداری کند.
هر مالکی حق استفاده از مال خود را دارد، مگر اینکه طبق قانون از آن منع شده و انتفاع آن به دیگری داده شده باشد. چنانچه منع قانونی وجود نداشته باشد، شخص میتواند مال خود را بفروشد، وقف کند، رهن دهد یا به هر نحوی که دوست دارد از آن بهره ببرد.
در صورتی که میخواهید بدانید حق انتفاع و ارتفاق چیست، میتوانید با وکیل ملکی مؤسسه حقوقی دادسو در ارتباط باشید.
حق انتفاع چیست؟
طبق ماده 29 قانون مدنی، افراد به سه حالت انتفاع، مالکیت و حق ارتفاق از ملک غیر بهره میبرند. ماده 40 قانون مدنی در تعریف حق انتفاع اینگونه بیان داشته است که:
«انتفاع، عبارت است از حقی که به موجب آن، شخص میتواند از مالی که عین آن به دیگری تعلق دارد، یا مالک خاصی ندارد، بهرهبرداری کند.»
مانند اینکه شخصی به همکار نیازمند خود اجازه دهد برای مدتی نامعلوم در ملک او ساکن شود و از منافع آن استفاده کند.
در این مورد، همکار، تنها حق بهرهبرداری و انتفاع از ملک را دارد و مالکیتی برای او ایجاد نمیشود. به همین دلیل فرد مذکور، حق واگذاری ملک همکار خود را به شخص دیگری ندارد.
همچنین، هر زمان مالک اراده کند، باید ملک را تخلیه کرده و به او پس دهد. در این حق، دو طرف، وجود دارند. یک طرف که صاحب مال است و دیگری که به عنوان منتفع حق بهرهبرداری از مال مورد نظر را دارد و مسئولیتهایی را در قبال انتفاع میپذیرد.
فیلد های "*" اجباری هستند
تفاوت حق انتفاع و حق ارتفاق چیست؟
حق ارتفاق یک نوع حق قانونی است که به صاحب یک ملک اجازه میدهد تا تحت شرایط خاص از ملک فرد دیگری استفاده کند، بدون آنکه مالکیت آن را به دست آورد.
این نوع حق معمولاً برای بهرهبرداری از امتیازاتی مانند عبور از ملک یا استفاده از امکاناتی مانند ناودان، چاه آب یا سایر امکانات مشترک میان دو ملک اعمال میشود.
استفاده از حق ارتفاق به نوعی به نفع طرفین میباشد و معمولاً با هدف تسهیل زندگی روزمره و انجام نیازهای خاص هر طرف شکل میگیرد.
تفاوت حق انتفاع و حق ارتفاق در این است که در حق انتفاع، فرد میتواند از یک ملکی که مالکیت آن را ندارد، برای مدت زمان معین استفاده کند. در حالی که حق ارتفاق بیشتر محدود به نیازهای خاص و ضروری مانند عبور یا نصب تجهیزات است و از آن به عنوان یک حق خاص بهرهبرداری نمیشود.
انواع حق انتفاع
در این مورد در فصل دوم قانون مدنی توضیح مفصلی داده شده است و مواد 40 تا 54 این قانون را شامل میشود. انواع حق انتفاع در ماده 41 تا 44 مورد صحبت قرار گرفته و اینگونه شرح داده شده است:
حق انتفاع سکنی
چنانچه فرد، تنها اجازه سکونت در ملکی را داشته باشد و نتواند آن را به دیگری اجاره دهد یا واگذار کند، انتفاع سکنی خوانده میشود که میتواند حق عمری یا رقبی باشد:
حق انتفاع عمری
در مواردی که مالک به موجب یک قرارداد، حق بهرهبرداری مالی را به مدت عمر خود، عمر شخص ثالث یا زمان حیات شخص منتفع، به دیگری دهد، حق انتفاع عمری خوانده میشود.
در مثال برای حق انتفاع، به برادر خود اجازه میدهد تا زمانی که در قید حیات است از محصولات باغ او به نفع خویش استفاده کند یا شرط میکند تا پایان عمر بردار یا حتی فرزند مالک، حق بهرهبرداری در اختیار بردار او قرار داشته باشد.
حق انتفاع رقبی
انتفاع رقبی حقی است که از طرف مالک برای مدت معینی به شخصی داده میشود. مثلاً مالک به مدت سه سال اجازه بهرهبرداری از اتوبوس خود را به پسرش میدهد.
حق موبد
حق انتفاع موبد یعنی حق بهرهبرداری برای تمام عمر و الی الابد تعیین میشود و حتی با فوتکردن مالک یا منتفع، حق بهرهبرداری از بین نمیرود.
وراث مالک لازم است که عقد را رعایت کرده و انتفاع از مال مورد نظر را به وراث منتفع در حقوق بسپارد.
در این عقد، رجوع از هبه یا برهم زدن عقد وجود ندارد و حقی همیشگی است که بدون اینکه منتفع مالی را خریده باشد، برای همیشه، خود و نوادگان او میتوانند از مال مورد نظر بهره ببرند.
حبس مطلق
چنانچه برای حق انتفاع، مهلتی تعیین و زمانی مقرر نشده باشد، حبس مطلق خوانده میشود؛ یعنی شخص منتفع میتواند تا زمان فوت مالک از مال استفاده کند.
برخلاف چهار قسم پیشین که طرفین نمیتوانند پیش از منقضی شدن عقد، آن را باطل کنند، در حبس مطلق، مالک هر زمان که بخواهد میتواند به مال خود اعراض یا رجوع کند و عقد را برهم زند.
- رادیو دادسو
- پرونده های ملکی
مدت زمان حق انتفاع چقدر است؟
طبق قانون، اگر مدت زمان بهرهبرداری از مال مشخص نشده باشد، مدت انتفاع تا پایان عمر مالک است؛ مگر اینکه مالک پیش از اتمام عمرش، به مال خود رجوع کرده باشد.
تکالیف منتفع پس از عقد قرارداد حق انتفاع چیست؟
در ماده 48 قانون مدنی ذکر شده که شخصی که مالی در اختیار او قرار داده شده است، باید تعهد دهد که از مال سوءاستفاده نکرده و در نگهداری از آن کوتاهی نمیکند.
همچنین، در ماده 49 قانون اشاره شده که هزینه نگهداری مال، برعهده منتفع نیست، مگر اینکه بر این موضوع شرط شده باشد. در ماده 50 قانون مدنی نیز به خسارات وارد شده بر مال اشاره شده است.
بدین ترتیب، چنانچه مال مورد نظر در اثر کوتاهی منتفع، دچار آسیب یا تخریب نشده باشد، منتفع مسئولیتی در قبال آن ندارد.
در مثال برای حق انتفاع، اگر فردی اجازه بهرهبرداری از ملکی را به بردارش بسپارد و در این زمان، سیل، زلزله، طوفان و امثال آن رخ دهد و به موجب آن، ملک نابود شده یا آسیب ببیند، منتفع مسئولیتی در قبال این بلایای طبیعی ندارد.
چنانچه مالک معیاری را در قرارداد مشخص کرده باشد، منتفع نباید در این مدت، مصرف مال را تغییر دهد. مثلاً اگر باغی که به او سپرده شده، باغ پرتقال باشد و حق برداشت از درختهای پرتقال را داشته باشد، اجازه ندارد، در باغ، درخت سیب کاشته و از منافع مال نیز بهره ببرد.
همچنین، در ماده 52 قانون اشاره شده که منتفع در دو صورت ضامن جبران ضرر مالک خواهد بود:
- چنانچه شروط ذکر شده را رعایت نکند.
- در صورتیکه از مالی که حق انتفاع آن را دارد، سوءاستفاده کند. برای مثال، آن را به دیگری اجاره دهد.
چه مواردی باعث زایل شدن حق انتفاع میشود؟
طبق ماده 53 قانون مدنی، چنانچه مالک، مال خود را به دیگری بفروشد یا به هر نوعی انتقال دهد و مالک جدید از منتفع بودن مال بیخبر باشد، یعنی نداند که فرد دیگری اجازه استفاده از منافع مال را دارد، حق فسخ معامله را خواهد شد.
لازم به ذکر است که در این معامله، حق انتفاع فسخ نمیشود و به قوت خود باقی است. اما در موارد زیر حق بهرهبرداری زایل خواهد شد:
- انقضای زمان عقد انتفاع با فوت شخصی که حق انتفاع به او داده شده است یا انقراض طبقات موقوف علیهم.
- از بین رفتن مالی که بر آن انتفاع صورت گرفته است؛ اما چنانچه تنها بخشی از مال آسیب ببیند، حق منتفع نسبت به قسمت دیگر بر قوت خود پابرجا است.
- در شرایطی که به حکم قانون، ملک از مالکیت مالک خارج شود، مثلاً ملک در شرایط اثبات مالکیت اراضی ملی قرار داشته باشد یا به هر دلیلی مانند بدهی، مالکیت آن گرفته شود.
- چنانچه منتفع به هر دلیلی از حق خود بگذرد و آن را چه به صورت بیان اراده مستقیم و چه قرارداد، اسقاط کند.
- در صورتیکه در قرارداد، مدتی برای حق فسخ در نظر گرفته شده باشد و مالک نیز از آن بهره ببرد.
- اگر 10 سال از قرارداد گذشته باشد و منتفع نتواند از حق انتفاع خود استفاده کند، دیگر نمیتواند ادعایی بر آن داشته باشد و قرار حق زایل خواهد شد. مگر در مورد وقف که به طور استثنا، مدت مزبور، 20 سال خواهد بود.
آیا حق انتفاع با اجاره برابر است؟
با وجود شباهتهایی که بین اجاره و حق بهره برداری وجود دارد، اما نمیتوان هردوی این موارد را باهم یکی دانست. در واقع، باید آنها را به این شکل از یکدیگر تفکیک کرد:
- در اجاره امکان بهرهبرداری به صورت اجاره به غیر وجود دارد اما در انتفاع، اجاره مال به شخص دیگر، سوءاستفاده شناخته میشود.
- در اجاره به مستأجر به نوعی مالکیت داده میشود، در حالی که در حق انتفاع، منتفع تنها حق بهرهبرداری را دارد.
- برای اجاره معمولاً مبلغ مشخصی در نظر گرفته میشود که مستأجر باید آن را در زمانهای مشخص پرداخت کند، در حالی که در حق بهرهبرداری، معمولاً مبلغی تعیین نخواهد شد.
برای این که بتوانید تفاوت بین اجاره و انتفاع را به خوبی درک کنید، میتوانید از وکیل پایه یک دادگستری کمک بگیرید.
تفاوت مالکیت و قرارداد حق انتفاع چیست؟
مابین مالکیت و حق بهرهبرداری، شباهتهای زیادی دیده میشود؛ اما از نظر عملی و ماهیت، نباید این موارد را یکی دانست. بر اساس ماده 40 قانون مدنی، تنها حق بهرهبرداری از یک مال به فرد منتفع داده میشود.
بر این اساس، در مالکیت منافع، حق ذرههای مال به صاحب آن تعلق دارد، در حالی که در حق انتفاع، مالکیت به مال عین صورت میگیرد.
برای مثال، در اجاره ملک، مستأجر با عقد قرارداد، صاحب منافع عین مستاجره میشود و میتواند آن را برای استفادههای شرعی به دیگری برای مدتی کوتاه منتقل کند؛ مگر اینکه در قرارداد موضوع دیگری در نظر گرفته شده باشد.
در صورتی که در حق سکنی، فرد مالک ملک شناخته نمیشود تا حق تصرف در آن را داشته باشد.
از این رو، اجارهدادن ملکی که تنها حق بهرهبرداری از آن را دارد، از طرف صاحب حق نیز درست نیست؛ مگر اینکه منظور انتقال مالکیت کامل باشد.
به عبارت دیگر، مالکیت منفعت، امتیازهای مالکیت را با خود دارد، در حالی که در حق انتفاع، تنها امکان استعمال برقرار شده و بهرهبرداری به کمال نرسیده است.
جمع بندی
حق انتفاع برابر است با اجازه استفاده از مال دیگری یا مالی که به هیچکس تعلق ندارد که به موجب آن، مالکیت مال به دیگری منتقل نمیشود؛ بلکه تنها حق بهرهبرداری از آن را پیدا خواهد کرد.
این حق به سکنی، عمری، موبد، رقبی و حق حبس تقسیم میشود که در هرکدام مدتی معین برای بهرهبرداری منتفع در حقوق تعیین شده است.
مالک میتواند مال خود را برای همیشه در اختیار دیگری بگذارد؛ به طوری که پس از فوت فرد، منافع به وراث او برسد.
منتفع باید در تمام مدت از مال مورد نظر محافظت کند؛ اما در صورت رخداد بلایای طبیعی، مسئولیتی بر گردن او نیست.
در صورتی که در مورد حق انتفاع و ارتفاق چیست، سؤالی دارید، میتوانید از مشاور حقوقی متخصص مؤسسه دادسو کمک بگیرید.
سؤالات متداول
قرارداد حق انتفاع چیست؟
حقی که به موجب آن، فردی میتواند از مالی که به دیگری تعلق دارد، بهره ببرد.
آیا میتوان حق انتفاع را برای همیشه به شخصی واگذار کرد؟
بله در حق موبد، حتی با فوت فرد، وارثین میتوانند به بهرهبرداری ادامه دهند.
حق بهره برداری از یک مال تا کی تعیین میشود؟
چنانچه برای آن به صورت توافقی مدتی تعیین نشود، تا پایان عمر مالک خواهد بود.
چه چیزی باعث از بین رفتن حق انتفاع میشود؟
مواردی که باعث زایلشدن حق انتفاع میشوند، عبارتاند از: پایان عقد قرارداد، از بین رفتن اصل مال، ملک به عنوان اراضی ملی شناخته شود، پس از گذشت 10 سال، منتفع نتواند از انتفاع خود استفاده کند.
