قیم شخصی است که مسئولیت نگهداری و اداره اموال و امور مالی فردی را برعهده دارد که به دلیل صغر سن، جنون یا سایر عوامل قانونی، محجور شناخته میشود. شرایط قیم شدن در ایران، مستلزم احراز صلاحیتهای خاصی است که قانون مدنی بر آن تأکید دارد.
به عنوان مثال، طبق قانون، اولویت با پدربزرگ یا جد پدری برای تعیین به عنوان قیم است و در صورت نبود ایشان، دادگاه فرد واجد شرایط دیگری را انتخاب میکند.
برای کسب اطلاعات بیشتر در زمینه مسائل مربوط به قیمومت و دریافت مشاوره حقوقی تخصصی، با کارشناسان مؤسسه دادسو در ارتباط باشید.
- اخذ گواهی انحصار وراثت و مالیات بر ارث
- بدون نیاز به حضور وراث در هیچ مرحلهای
- توسط وکلای متخصص تقسیم ارث
- مشاوره حقوقی رایگان
- برای انجام کار توسط وکلای متخصص دادسو با کارشناسان حقوقی دادسو در ارتباط باشید
قیم یعنی چه؟
قیم در لغت به معنی سرپرست، متولی و شخصی است که امور فرد محجور را برعهده دارد؛ در علم حقوق به کسی گفته میشود که از طرف دادگاه با تقاضای دادستان و برای حمایت از افراد محجور مانند مراقبت از او و نیز اداره اموالش تعیین میگردد و به این سمت قیمومت میگویند.
مطابق قانون مدنی، برای اشخاصی که ولی خاص مانند پدر یا جد پدری ندارند و همچنین برای افراد غیررشید و مجانین، قیم تعیین میشود و محکمه شرع صلاحیتدار تعیین آن معرفی شده است.
بدین ترتیب، تنها برخی از افراد نیاز به قیم دارند و فردی که منتصب به قیمومت میشود، باید شرایط و ویژگیهای لازم برای این کار را داشته باشد.
البته در صورتی که قیم از وظایف خود تخطی یا کوتاهی کند میتوان وی را عزل کرد.
انواع قیمومت در نظام حقوقی ایران
در نظام حقوقی ایران، قیمومت به دو نوع کلی دائمی و اتفاقی تقسیم میشود. قیمومت دائمی، زمانی است که فرد به طور مستمر و تا زمان رفع حجر، مسئولیت اداره امور محجور را برعهده دارد.
در مقابل، قیمومت اتفاقی در شرایط خاص و به صورت موقت تعیین میشود، مثلاً برای انجام یک معامله یا اقامه دعوا.
برای مثال، جهت تقسیم ترکه محجور در زمان حیات او، به یک قیم قانونی نیاز است؛ اما پس از فوت او، دادگاه وظیفه تقسیم اموال را برعهده دارد.
چه افرادی نیازمند قیم هستند؟
مطابق قانون مدنی، برای کسانی که اصطلاحاً محجور محسوب میشوند یعنی توانایی تصرف در امور مالی و غیرمالی خود را ندارند، باید کسی که شرایط قیم شدن را دارد، تعیین کنند تا در انجام امورشان به آنها کمک کند.
به طور کلی، محجورین به سه دسته افراد صغیر (کسانی که به سن بلوغ نرسیدهاند)، اشخاص غیررشید و مجانین تقسیم میشوند.
لذا، بر اساس ماده 1218 قانون مدنی، افرادی که حداقل یکی از شرایط زیر را داشته باشند، لازم است برای آنها قیم تعیین شود:
- ضغیری که ولی خاص ندارد (منظور از ولی خاص پدر و جد پدری است)
- مجانین و اشخاص غیررشید که جنون یا عدم رشد آنها متصل به زمان صغر آنها بوده و ولی خاص ندارند.
- مجانین و اشخاص غیررشید که جنون یا عدم رشد آنها متصل به زمان صغر آنها نباشد.
بدین ترتیب، اگر محجور، ولی خاص یعنی پدر یا جد پدری نداشته باشد، باید شخصی که واجد و دارای صلاحیت است به قیمومت او منصوب شود.
چنانچه پدر فرد محجور فوت کرده باشد، وظیفه نگهداری و قیمومت او با جد پدری (پدربزرگ) او است.
اگر جد پدری هم فوت شده باشد، در صورتی که پدر یا جد پدری طبق وصیت شخصی را برای اداره داراییهای منقول و اموال غیر منقول وی مشخص کرده باشند، به آن شخص وصی گفته میشود.
اگر در وصیت آنها وصی تعیین نشده باشد یا وصی صلاحیت یا توان رسیدگی نداشته باشد یا از این وظیفه شانه خالی کند و همچنین در مواردی که سرپرست افراد محجور زنده هستند ولی برای دادگاه بیمار بودن و ناتوانی آنها در نگهداری و اداره امور وی محرز باشد، طبق قانون دادگاه شخصی را به عنوان قیم معین میکند.
شرایط قیم شدن در قانون مدنی ایران
از آنجایی که قیمومت افراد محجور وظیفهای مهم و خطیر است، برای این انتصاب شرایطی در نظر گرفته شده است که توسط دادگاه بررسی میشود.
اولین شرایط قیم شدن، داشتن توانایی و قدرت لازم است. البته منظور توانایی و قدرت جسمانی نیست، بلکه توان وی برای انجام اعمال حقوقی و مدیریت صحیح جهت حفظ اموال فرد محجور میباشد.
قیم باید برای تربیت و امور محجور سعی و تلاش کند و رعایت مصلحت را در نظر بگیرد. او باید توانایی و قدرت تشخیص مصلحت از مفسده را داشته باشد.
شرط دوم برای این امر، امانتداری است و در صورتی که عدم امانتداری وی ثابت شود، طبق قانون سریعاً وی از این سمت عزل میشود و شخص دیگری به عنوان قیم تعیین میگردد.
سومین مورد از شرایط قیم شدن، بالغ و رشید بودن او است. افرادی که خود نیازمند قیم هستند، نمیتوانند به قیمومت منصوب شوند.
شرط چهارم، مسلمانی قیم است. در حقوق اسلامی، غیرمسلمان نمیتواند ولی مسلمان باشد؛ لذا، اگر شخص محجور مسلمان باشد، قیم غیرمسلمان برای وی تعیین نمیگردد.
با توجه به شرایط ذکر شده، در صورتی که خویشاوندان شخص محجور شرایط قیم شدن را داشته باشند، بر دیگران اولویت دارند و دادگاه یک یا چند نفر از آنها را به سمت قیمومت تعیین میکند.
طبق ماده 61 قانون امور حسبی، در صورت فوت پدر و جد پدری، اگر مادر ازدواج نکرده باشد، اولویت قیمومت با وی است.
به موجب ماده 1251، چنانچه مادر مولی علیه به سمت قیمومت تعیین شده باشد و ازدواج نماید، باید ظرف مدت یک ماه از تاریخ ازدواجش مراتب را به دادستان حوزه اقامت خود یا نماینده او اطلاع دهد تا با رعایت وضعیت جدید آن زن، تقاضای قیم جدید یا تعیین ناظر ثبت شود.
همچنین، قیم برادر محجور باید با رعایت اصول اخلاقی، قانونی و شرعی عمل کند و هرگونه تصرف در اموال یا تصمیمگیری مهم باید با نظارت مناسب و به نفع محجور انجام گیرد.
دادگاهها و نهادهای حمایتی در تعیین شرایط قیم شدن برادر، نقش ناظر دارند تا از سوءاستفاده جلوگیری و حقوق محجور حفظ شود.
چه اشخاصی شرایط قیم شدن را ندارند؟
همانطور که گفته شد، قیم باید دارای شایستگی اخلاقی و قابل اعتماد بوده و نیز مسلمان باشد. بر اساس ماده 1231 قانون مدنی، اشخاص ذیل نباید به سمت قیمومت منصوب شوند:
- کسانی که خود تحت ولایت یا قیمومت شخص دیگری هستند.
- کسانی که حکم ورشکستگی آنها صادر شده و هنوز عمل ورشکستگیشان برطرف نشده باشد.
- کسانی که مرتکب جنایت یا یکی از جرمهای سرقت- کلاهبرداری- هتک ناموس (تجاوز به عنف)- خیانت در امانت- اختلاس- جنایت نسبت به اطفال و ورشکستگی به تقصیر شده و حکم قطعی محکومیت داشته باشند.
- کسانی که فساد اخلاقیشان ثابت شده باشد.
- کسانی که خود یا خویشاوندان درجه اول آنها دعوایی بر محجور داشته باشند.
وظایف و اختیارات قیم
پس از دانستن شرایط قیم شدن، لازم است بدانیم این شخص چه وظایفی در قبال فرد محجور دارد:
- مواظبت از شخص مولی علیه و نمایندگی قانونی وی در تمام امور مربوط به اموال و حقوق مالی مانند خرید و فروش ملک برعهده قیم میباشد.
- در شرایط قیم شدن وظایف غیرمالی هم وجود دارد؛ از جمله دادن اجازه اشتغال به کار به فرد محجور و به طبع آن فراهم نمودن لوازم آن کار با وی خواهد بود.
- قیم باید به محض منصوبشدن، قبل از مداخله در امور مالی مولی علیه فهرستی از اموال وی تهیه کند و یک نسخه از آن را با امضای خود به دادستانی حوزه سکونت فرد محجور ارائه دهد و دادستان یا نماینده وی نیز باید در خصوص میزان دارایی محجور تحقیقات لازم را انجام دهند.
- قیم باید حداقل سالی یکبار حساب تصدی خود را به دادستان یا نماینده او ارائه کند و چنانچه ظرف مدت یک ماه از تاریخ مطالبه دادستانی، اقدام نکند به درخواست دادستان عزل میشود.
- هزینه زندگی فرد محجور و افراد تحت سرپرستی او و نیز هزینه معالجه آنها و تربیت اطفال محجور برعهده قیم است و اگر محجور دیوانه باشد، باید بر حسب شرایطش در منزل یا تیمارستان تحت معالجه قرار گیرد.
- یکی از وظایف غیرمالی قیم این است که در همه موارد، مصلحت محجور را در نظر داشته باشد و برای تربیت و اصلاح حال وی تلاش کند.
- قیم میتواند برای فرد محجوری که مجنون است، با تشخیص و اجازه پزشک و دادستان همسر اختیار نماید یا در صورت صلاحدید درخواست طلاق یک طرفه یا تفاهمی او را به دادگاه ارائه کند و از جانب محجور طلاق دهد.
- اگر قیم در مسئولیت خود و حفظ مال محجور کوتاهی کند، مسئول ضرر و خسارتی است که به اموال وی وارد شده است.
چه اشخاصی میتوانند درخواست نصب قیم بدهند؟
در صورت وجود یک فرد محجور، والدین او موظف هستند از دادستان درخواست کنند تا برای وی قیم تعیین نماید.
چنانچه والدین محجور فوت کرده باشند، این وظیفه برعهده خویشاوندان و نزدیکان او است.
علاوه بر این، شهرداری، اداره آمار و ثبت احوال و مأموران آنها، دهبان و بخشدار هر محل نیز وظیفه دارند در صورت اطلاع از وجود محجوری که نیازمند قیم است، به دادستانی آن حوزه اطلاع دهند.
همچنین، دادستان میتواند خود مستقیماً از دادسرا درخواست نصب قیم برای فرد محجور نماید.
این اشخاص باید به اداره سرپرستی دادسرای محل اقامت محجور، دادخواست نصب قیم دهند و دادسرا بعد از بررسی و احراز شرایط قیم شدن، اقدام به تعیین قیم میکند.
مدارک لازم برای درخواست نصب قیم
درخواست نصب قیم توسط اشخاص متقاضی باید همراه مدارک زیر به دادسرا ارائه شود:
- مدارک شناسایی متقاضی قیمومت (شناسنامه و کارت ملی)
- مدارک شناسایی محجور (شناسنامه و کارت ملی)
- گواهی فوت پدر یا جد پدری محجور
نحوه تعیین قیم با توجه به شرایط قیم شدن
پس از اطلاع دادستانی از وجود فرد محجور، در صورتی که حجر فرد برای دادگاه احراز نشده باشد، ابتدا بررسیهای لازم انجام شده و گواهی تأیید حجر برای وی صادر میشود.
سپس، دادگاه اقدام به بررسی شرایط قیم شدن کرده و میتواند یک یا چند فرد را که صلاحیت قیمومت دارند، به این سمت منصوب کند.
شخص منتخب میتواند این سمت را نپذیرد؛ ولی در صورت پذیرفتن، باید بلافاصله پس از اطلاع، انجام وظایف خود را آغاز کند.
آیا ارث بردن محجور از قیم خود امکانپذیر است؟
برای اینکه ارثی از قیم به فرد محجور برسد، لازم است که نام فرد در وصیتنامه ذکر شده یا اینکه بین قیم و محجور رابطه نسبی یا سببی وجود داشته باشد که طبق طبقات ارث مشمول دریافت سهم الارث شود.
همچنین، وجود موانع ارث مانع از این میشود که محجور از قیم خودش ارث ببرد و نباید این موانع وجود داشته باشند. از جمله موانع ارث میتوان به قتل متوفی به دست محجور یا محرومیت او از ارث اشاره کرد.
دادگاه صالح برای نصب قیم
در قانون مدنی، در موارد متعددی محکمه شرع را مقام صلاحیتدار برای تعیین قیم معرفی کرده و دادستان باید درخواست خود را به آن محکمه فرستاده تا دادگاه در این باره تصمیمگیری کند.
بررسی شرایط قیم شدن و نصب قیم و سایر اعمال مربوط به آن در صلاحیت دادگاهی است که اقامتگاه محجور در حوزه آن قرار دارد.
اگر در حوزه اقامت محجور، دادگاه صالح برای این امر نباشد، درخواست نصب قیم به نزدیکترین دادگاه صلاحیتدار به اقامتگاه وی ارجاع خواهد شد.
حتی اگر اقامتگاه محجور معلوم نباشد مانند زمانی که صغیر یا دیوانهای در شهری پیدا شده و اطلاعی از محل سکونتش نداشته باشد، امور قیمومت وی با دادگاهی است که محجور در حوزه آن پیدا شده است.
همچنین، تقسیم اموال محجور پس از فوت باید دادگاه محل اقامت ایشان در این باره تصمیمگیری کند.
جمع بندی
قیم، شخصی است که شرایط قیم شدن را داشته باشد و از طرف دادگاه برای سرپرستی و اداره امور مالی و غیرمالی فرد محجور (مانند کودکان بیسرپرست یا افراد دارای اختلالات ذهنی) تعیین میشود.
قیم مؤظف است از منافع محجور محافظت کرده و در جهت بهبود شرایط زندگی او تلاش کند. برای کسب اطلاعات بیشتر در خصوص مسائل مربوط به شرایط قیم شدن و استفاده از خدمات مشاوره تخصصی حقوقی، میتوانید با کارشناسان مؤسسه دادسو در ارتباط باشید.
سؤالات متداول
قیم کیست؟
شخصی است که اداره تمام امور مالی و غیرمالی فرد محجور را برعهده دارد.
نحوه تعیین قیم برای محجور چگونه است؟
برای تعیین قیم ابتدا باید حجر فرد ثابت شود، سپس دادگاه با بررسی شرایط قیم شدن، فرد مناسبی را برای این کار انتخاب میکند.
آیا مادر شرایط قیم شدن را دارد؟
در صورت فوت پدر و جد پدری و داشتن شرایط مالی مناسب، مادر میتواند قیم فرزندانش شود.
شرایط قیم شدن چیست؟
شخصی که میخواهد قیم شود، باید توانایی لازم برای اداره امور فرد محجور را داشته و نیز امانتدار و بالغ و رشید و مسلمان باشد.
