یکی از مسائلی که پیرامون آن، اختلافات و دعاوی حقوقی مطرح میشود، مستثنیات زمین منابع طبیعی است. کسانی که این دعاوی را مطرح میکنند، معمولاً زمین را احیا کردهاند یا اینکه قبلاً مالکیت آن را داشتهاند و حالا میخواهند زمینی که به اراضی ملی تبدیل شده را پس بگیرند.
گاهی مواقع هم این دولت و منابع طبیعی است که میخواهد اراضی که به طور غیرقانونی تصاحب شدهاند را تعیین تکلیف کرده و از اراضی منابع طبیعی محافظت کند.
در این مقاله میخواهیم به بررسی کامل مستثنیات منابع طبیعی و فرق منابع ملی با منابع طبیعی بپردازیم؛ با ما همراه باشید.
در صورتی که نیاز به دریافت راهنمایی بیشتر در رابطه با مستثنیات اراضی ملی و اثبات مالکیت اراضی ملی دارید، میتوانید با وکلای مؤسسه حقوقی دادسو در ارتباط باشید.
قانون مستثنیات منابع طبیعی چیست؟
تا زمانی که یک زمین دارای شکل طبیعی بوده و انسان هیچ نوع دخالت فیزیکی در آن انجام نداده باشد، زمین غیراحیا شده محسوب میشود.
این اراضی به سه دسته ملی و مرتعی و موات تقسیم میشوند؛ اما در شرایطی که انسان عملی با هدف بهرهبرداری از زمین روی آن انجام داده باشد، زمین احیا شده یا مستثنیات زمین منابع طبیعی نامیده میشود.
فرق منابع ملی با منابع طبیعی
بر اساس ماده 1 تصویبنامه قانونی ملیشدن جنگلها و مراتع، عرصه و اعیان کلیه جنگلها، مراتع، بیشههای طبیعی و اراضی جنگلی کشور جزء اراضی ملی هستند.
هر چیزی که از شمول اراضی ملی خارج باشد، مستثنیات زمین منابع طبیعی نام دارد. مصادیق مستثنایت که در قانون مستثنیات منابع طبیعی مورد تصریح قانونگذار قرار گرفتهاند، عبارتاند از:
- با وجود اینکه تودههای جنگلی محاط در زمینهای زراعی که در اراضی جنگلی جلگههای شمال کشور و در محدوده اسناد مالکیت رسمی اشخاص قرار میگیرند، مشمول این ماده نمیشوند، اما بهرهبرداری از آنها تابع مقررات عمومی قانون جنگلها و مراتع است.
- عرصه و محوطههای تأسیسات و خانههای روستایی و همچنین زمینهای زراعی و باغات واقع در محدوده اسناد مالکیت جنگلها و مراتع که تا تاریخ تصویب قانون ملی شدن جنگلها و مراتع احداث شدهاند، مشمول ماده یک این قانون نخواهند بود.
- مراتع غیرمشجری که با توجه به قانون اصلاحات ارضی مصوب سال 40 در سهم اشخاص قرار گرفته و همچنین مراتع غیرمشجری که در تاریخ تصویب این قانون یا بعداً به موجب اسناد مالکیت با آراء قطعی محاکم قضائی یا هیئتهای رسیدگی با ملاک واگذاری در محدوده املاک مزروعی قرار گرفته یا بگیرند، مشمول مقررات این قانون نخواهد بود.
نحوه تشخیص مستثنیات زمین منابع طبیعی
تشخیص اراضی ملی از مستثنیات منابع طبیعی یکی از فرآیندهای مهم در مدیریت منابع طبیعی و اراضی دولتی است.
این فرآیند به منظور تفکیک اراضی که تحت مالکیت دولت قرار دارند از اراضی که به افراد یا نهادهای خاص تعلق دارد، انجام میشود.
در این راستا، مأموران مربوطه باید با استفاده از روشهای خاص، مستندات قانونی و شواهد موجود، وضعیت هر ملک را بررسی کرده و نظر خود را مبنی بر اراضی ملی یا مستثنیات اراضی ملی اعلام کنند.
برای کسب اطلاعات بیشتر در زمینه تشخیص مستثنیات زمین منابع طبیعی از اراضی ملی میتوانید با وکیل ملکی مشورت کنید.
تهیه نقشه و کروکی
اولین گام در فرآیند تشخیص اراضی ملی، تهیه نقشه یا کروکی دقیق از منطقه مورد نظر است.
این نقشهها معمولاً با استفاده از اطلاعات دقیق جغرافیایی و موقعیت مکانی اراضی تهیه میشوند تا مأمور بتواند به درستی محدوده مورد نظر را شناسایی کند و از هرگونه اشتباه جلوگیری شود.
تحقیق از منابع محلی
یکی از مراحل کلیدی در این فرآیند، تحقیق از افراد محلی و افرادی است که در نزدیکی منطقه مورد نظر زندگی میکنند.
این افراد میتوانند اطلاعات تاریخی و محلی در مورد وضعیت اراضی، تغییرات آن در طول زمان و آثار موجود مثل باغها و مزرعهها ارائه دهند که به تعیین وضعیت اراضی کمک میکند.
تعیین تاریخ احداث مستحدثات
در صورتی که مستحدثات مانند ساختمانها یا تأسیسات در زمین وجود داشته باشد، مأمور باید تاریخ ساخت این مستحدثات را شناسایی کند.
این تاریخ میتواند با بررسی اسناد و مدارک یا گفتگو با افراد محلی به دست آید و تأثیر زیادی در تعیین وضعیت اراضی ملی و مستثنیات زمین منابع طبیعی خواهد داشت.
گزارشنویسی و اعلام نظر
پس از بررسیهای مختلف، مأمور مؤظف است گزارشی از وضعیت اراضی و ارزیابیهای انجامشده تهیه کرده و نظر خود را در مورد ملی یا مستثنیات اراضی ملی آن اعلام کند.
این گزارش معمولاً شامل دلایل و شواهد مستند است که تصمیمگیری نهایی را تسهیل میکند
استعلام از منابع ثبتی و کشاورزی
در این مرحله، مأمور باید از اداره ثبت اسناد و املاک و اداره کشاورزی استعلامهایی بگیرد تا از وضعیت ثبتی اراضی و تاریخچه آنها مطمئن شود.
این استعلامها اطلاعات بیشتری درباره مالکیت قانونی اراضی و سوابق کشاورزی آنها فراهم میکند.
نظر نهایی مأمور
در نهایت، مأمور با جمعآوری تمام اطلاعات و مستندات، نظر نهایی خود را در قالب گزارشی رسمی اعلام میکند.
این نظر مبنی بر اینکه زمین متعلق به دولت (ملی) است یا به فرد خاصی تعلق دارد (مستثنیات منابع طبیعی)، خواهد بود.
برگ تشخیص مستثنیات زمین منابع طبیعی از اراضی ملی
مأمور تشخیص انتخابشده از سوی مرجع صالح از محل وقوع ملک بازدید میکند و نسبت به آن پلاک ثبتی، تشکیل پرونده میدهد.
در صورتی که ملک مورد نظر فاقد پلاک ثبتی باشد، پرونده بر اساس معیارهای دیگر از جمله حوزه آبخیز یا حفاظت تشکیل شده و کلیه اسناد و مدارک راجع به ملک در پرونده ثبت و ضبط میشود.
مأمور ارسالی باید درباره وضعیت ملک، سابقه احداث اعیان و … اطلاعات جمعآوری کند و نقشه یا کروکی محل را کشیده باشد.
پس از استعلام وضعیت ملک و مشخص شدن شمول یا عدم شمول مقررات درباره آن، مأمور نظر خودش را مبنی بر ملی یا مستثنایت بودن ملک در قالب برگ تشخیص اعلام میکند.
مراتع و جنگلها و زمینهای کشتشده و کشتنشده بدون مالک جزو اراضی سازمان منابع طبیعی هستند و هیچ فردی نمیتواند بدون سند رسمی و مدرک آنها را تصاحب کند.
اعتراض به تشخیص مستثنیات زمین منابع طبیعی و اراضی ملی
چنانچه شخصی نسبت به نظر مأمور اعتراض داشته باشد، این امکان وجود دارد که با پیگیری قانونی، اعتراض خود را به مرجع صالح ارائه دهد.
این اعتراض باید مستند و بر اساس دلایل قوی باشد. پس از بررسی اعتراض، ممکن است رأی جدیدی صادر شود که نظر اولیه را تأیید یا رد کند.
در صورتی که فرد از این تصمیم رضایت نداشته باشد، میتواند از طریق مراجع قضائی درخواست تجدیدنظر کند.
جمع بندی
تشخیص، حاکمیت، حفاظت و بهرهبرداری از منابع طبیعی به عنوان اصول منابع طبیعی شناخته میشود و رسیدگی به آنها وظیفه نهاد منابع طبیعی است.
اگر ملکی که جزو اراضی است در اختیار فردی باشد، مأمور ارسالی از سمت مرجع صالح جهت تشخیص اراضی ملی از مستثنایت به محل اعزام شده و وضعیت ملک را تعیین تکلیف کرده و برگ تشخیص را جهت بررسی نهایی و صدور رأی صادر میکند.
در صورتی که نیاز به مشورت با یک مشاور حقوقی متخصص در این زمینه دارید، میتوانید با کارشناسان مؤسسه دادسو از طریق تماس تلفنی یا واتساپ در ارتباط باشید.
سؤالات متداول
مستثنیات منابع طبیعی چیست؟
مستثنیات اراضی ملی به اراضی گفته میشود که به دلیل دلایل مختلف، از جمله استفادههای کشاورزی، مسکونی یا صنعتی، از اراضی ملی و دولتی تفکیک شدهاند و به عنوان اراضی خصوصی شناخته میشوند.
نحوه پس گرفتن زمین از منابع طبیعی چگونه است؟
ابتدا باید نقشه UTM و نقشه وضع موجود از ملک مورد نظر را تهیه کرده و حدود زمین را به طور دقیق مشخص کنید. سپس، میتوانید برای پس گرفتن زمین به طور قانونی اقدام نمایید.
روش استعلام منابع طبیعی چیست؟
برای استعلام منابع طبیعی میتوانید از سامانه استعلامات منابع طبیعی استفاده کنید.
آیا میتوان به تصمیم مأمور در تشخیص مستثنیات اراضی ملی اعتراض کرد؟
بله، شما میتوانید اعتراض خود را به مرجع صالح (مانند اداره منابع طبیعی یا امور اراضی) ارائه دهید.
